De verduurzaming van de Europese industrie stokt niet op aanbod, maar op vraag. Subsidies, ETS-prikkels en innovatieregelingen leidden de afgelopen jaren tot veel beweging aan de aanbodkant. Maar zonder afzetmarkt voor groene producten blijft de businesscase wankel. Fabrieken kunnen wel schoner produceren, maar als de markt die producten niet vraagt, komt de transitie niet verder dan losse pilots.
Precies daar ligt de kern van vraagcreatie: het expliciet stimuleren van de afzet van duurzame producten. Het maakt het verschil tussen incidentele innovatie en structurele marktverandering.
De waarde van vraag
De Demand Creation Coalitie presenteerde namens acht brancheorganisaties het rapport ‘Mobilizing Consumer Demand for Sustainable Investment’. De boodschap is helder: het verschil in kosten tussen grijze en groene productie is groot op industrieel niveau, maar in de eindprijs voor consumenten vaak kleiner dan één procent. Voor producenten is dat verschil allesbepalend, voor consumenten nauwelijks merkbaar.
Toch zorgt dat kleine prijsverschil ervoor dat bedrijven de sprong niet wagen. ‘Zolang er geen zekerheid is dat hun groene producten ook worden afgenomen, blijven investeringen uit’, luidt de conclusie van het rapport.
Daarom pleiten de betrokken sectoren voor Europese sturing, zodat producten verplicht moeten voldoen aan specifieke duurzaamheidseisen. Bijvoorbeeld op het gebied van gerecycleerde grondstoffen, of een maximumpercentage CO₂. Met het oog op de niet-Europese concurrentie kan deze sturing voor bijvoorbeeld publieke aanbesteding bovendien worden gekoppeld aan Europese preferentiecriteria: dat producten duurzaam, maar ook dichtbij worden geproduceerd.
Maar hoe ontwerp je een effectief systeem? Het rapport onderscheidt vijf ontwerpkeuzes die samen het fundament vormen voor een werkbare aanpak:
- Kies markten met schaal en homogeniteit – waar vraagcreatie echt verschil kan maken.
- Bepaal waar in de keten de verplichting zal gelden (de mandaathouders) – bij voorkeur bij een beperkt aantal goed herkenbare partijen aan het eind van de keten.
- Definieer wat wordt verplicht – bijvoorbeeld een minimumpercentage recyclaat, of maximum CO₂-voetafdruk.
- Bepaal het compliance-systeem – directe tracering van bijvoorbeeld CO₂ in de keten (direct producttracking) een meer indirecte massa-balans methode, of een book & claimsysteem gebaseerd op de handel in certificaten.
- Borg Europese productie – bijvoorbeeld doordat alleen Europese producenten certificaten mogen aanbieden, of door introductie van EU-prefentiecriteria bij publieke aanbesteding.
Van theorie naar praktijk
De logica van vraagcreatie is breed aanvaard, maar de uitvoering verschilt per sector. Vier industrieën lieten zien hoe dat in de praktijk uitpakt – en waar het schuurt.
Chemie
De chemische keten is complex en sterk verweven. Fysieke producttracking of mass balance klinkt aantrekkelijk, maar is in de praktijk nauwelijks uitvoerbaar. De sector ziet book & claim als de enige schaalbare route om snel grote volumes te vergroenen en investeringszekerheid te creëren. Belangrijk inzicht: subsidies bereiken hun grens. Productsturing geeft zekerheid aan de afzetkant, waardoor investeringsbesluiten wél kunnen worden genomen.
Staal
Groen staal is duurder dan grijs staal, en hoewel secundair staal relatief groen is blijft primair staal onmisbaar door een beperkte beschikbaarheid van hoge-kwaliteit schroot. De sector pleit voor een duurzaam label dat de primaire en secundaire productieroutes combineert. Zo kunnen afnemers realistisch inkopen en investeerders rekenen op een gelijk speelveld. Het is cruciaal dat de verplichting op het juiste punt in de keten wordt geplaatst – niet te ver downstream (waar import de prijs drukt), maar ook niet te ver upstream (waar de marktvraag nog ontbreekt).
Raffinage, voorbeeld luchtvaart
In de raffinagesector is vraagcreatie al praktijk: bijvoorbeeld de E95/E10 bijmengverplichting van bio-ethanol in benzine, of de de SAF-bijmengverplichting voor kerosine (Sustainable Aviation Fuels). De ervaring leert dat een duidelijk en jaarlijks stijgend pad nodig is om fabrieken draaiende te houden en investeerders te behouden. Tegelijk geldt dezelfde waarschuwing als in andere sectoren: voorkom dat een Europees mandaat vooral leidt tot niet-Europese productie. EU-content-eisen in certificering helpen om innovatie en werkgelegenheid hier te verankeren.
Kunstmest
Deze sector is overzichtelijker, maar sterk verbonden met landbouw en voedsel. De kern: schuif de verduurzamingskosten door naar de eindketen, zodat de kosten kunnen worden uitgesmeerd over meer ketenpartners. Vrijwillige initiatieven – zoals productlabels voor duurzamere melk – laten zien dat er vraag is. De uitdaging is om van ‘we willen wel’ naar ‘we moeten allemaal’ te gaan: van pilots naar sectorbrede afspraken.
Tijd voor uitvoering
Politiek en beleid bewegen mee. In Den Haag wordt vanuit het ministerie van Klimaat en Groene Groei en de politiek aangestuurd op passende instrumenten die marktvraag stimuleren. In Brussel wordt gewerkt aan de Industrial Accelerator Act, een wettelijk kader dat vraagmandaten en groene marktmechanismen mogelijk maakt.
Volgens betrokkenen is wachten tot alles perfect is geen optie. De oproep: begin daar waar genoeg schaalgrootte is en de regeldruk beperkt kan blijven. Kies heldere mandaathouders, gebruik book & claim waar ketens complex zijn, en maak het pad voorspelbaar én Europees. Alleen dan landen investeringen in Europese fabrieken en dus niet alleen in PowerPoints.
Dit artikel stond in On the Spot. Een digitaal magazine dat we lieten maken voor het jaarcongres NPVI-Connect!
Lees het digitale magazine